Choose language "English" Choose language "German" Choose language "French" Choose language "Dutch" Choose language "Spanish" Choose language "Polish" Choose language "Italian" Choose language "Bulgarian"

Vader vermist

Een Wit-Russische oppositieleider verdwijnt onder verdachte omstandigheden. Zo ook zijn vriend en financier. Zijn dochter vertelt over haar rouw en de herdenkingen. De laatste dictator van Europa tegenover de blue jeans.

“Beste mensen, dit is mijn vader, Anatoly Krasovsky, dit is zijn vriend Viktor Gonchar. Op 16 september 1999 zijn hun levens waarschijnlijk ...” Zo begon ik mijn toespraak tijdens de zevende herdenking van het verdwijnen van mijn vader. Hun foto’s hingen achter me. 10.000 Mensen waren die zonnige dag naar dit Big Jeans Fest op het Bangalorplein gekomen om samen mijn vader en drie andere ‘vermiste’ mensen te herdenken. Ze keken mij aan. Ik zag medeleven en steun in hun ogen. Ze waren solidair en dat raakte me. Ik was opgetogen. In 2000, een jaar na de verdwijning, stond ik nog alleen met mijn moeder en twee vrienden op de Fabrichnayastraat, waar mijn vader het laatst gezien was. Met z’n vieren herdachten we dat mijn vader en Viktor een jaar geleden spoorloos verdwenen.

In de zeven jaar sinds hun verdwijnen zijn veel acties gehouden om hen te gedenken. Elke keer dat ik naar zo’n bijeenkomst ging, vroeg ik mezelf af: hoeveel mensen zouden er vandaag komen? Ik was keer op keer bang dat er niemand zou zijn, dat ik daar in mijn eentje op straat zou staan. Daarom was ik ook zo opgewonden terwijl ik mijn toespraak hield voor al die mensen op het Big Jeans Fest. Deze mensen wisten wat er gebeurd was met mijn vader, en zouden het nooit vergeten. Ze waren gekomen, ondanks het haperende openbaar vervoer wanneer er een demonstratie tegen het regime van Loekasjenko is. Ze waren gekomen, hoewel alle scholieren en studenten verplicht naar school werden geroepen voor het schoonmaken van de campus en soortgelijke klusjes. Er was alles aan gedaan om mensen te verhinderen de herdenking van de mensen die streden voor de vrijheid bij te wonen. In zekere zin was ik gelukkig die dag, als je dat in mijn situatie kunt zeggen. Gelukkig, ondanks de onzekerheid over wat er is gebeurd met de belangrijkste man in mijn leven, mijn vader.

Ik weet nog als de dag van gisteren dat ik in die nacht waarin mijn vader niet thuis kwam om vier uur ’s nachts wakker werd en mijn moeder aan de keukentafel zag zitten. Ze had duidelijk nog niet geslapen. ‘Wat is er?’, vroeg ik, ‘Is papa nog niet thuis?’ ‘Nee,’ zei ze. ‘Zijn mobieltje staat uit, en die van Viktor ook. Ga maar slapen, het komt allemaal goed.’ Maar het is sinds die dag nooit meer goed gekomen.

‘s Morgens belden we de politie. Die waren niet echt behulpzaam. Ik moest naar college. Ik was net begonnen te studeren en er was een gastcollege van Kisel, het hoofd van de Wit-Russische televisie. Mijn moeder belde wat vrienden van mijn vader en Viktor, en ging naar de plek waar ze die avond daarvoor hadden afgesproken, de sauna aan de Fabrichnayastraat. Er lagen glasscherven van mijn vader’s auto, een Jeep Cherokee, en er waren bloedsporen die later van Viktor Gonchar bleken te zijn.

Wat ik die dagen voelde kan ik niet uitleggen. Misschien was ik me van de situatie niet zo bewust uit zelfbescherming. Pas veel later begon ik te realiseren wat er die dag was gebeurd. Voordien had ik nooit geloofd dat een mens spoorloos kon verdwijnen, zomaar. Dat was voor mij onvoorstelbaar. Mijn moeder, mijn zus en ik rekenden erop dat papa zou terugkomen. We wachtten totdat deze idiote situatie zou eindigen. Pas een paar jaar later begon ik te twijfelen of mijn vader ooit nog terug zou komen. Maar ik blijf hoop houden.

Sinds jongerenleider Nikita Sasim in september 2005 zijn blauwe spijkershirt uittrok en ermee begon te zwaaien op de herdenkingsdag van mijn vader, zijn we maandelijkse herdenkingen gaan houden, elke zestiende van de maand. De spijkerjacks in de lucht begonnen symbool te staan voor een revolutie, omdat we na zes jaar van herdenken niet meer wilden wachten op echte antwoorden van de regering. Nikita werd zó populair onder jongeren dat zelfs Loekasjenko het gevoel had dat hij maatregelen moest nemen. Vijf dagen voor de presidentsverkiezingen in maart 2006 liet hij Nikita arresteren en hield hem drie maanden illegaal vast, zodat hij de jongeren niet zou kunnen leiden. De eerste rechtszitting werd gepland op 4 mei.

Dat er op het Big Jeans Fest geen Mobiele Eenheid (ME) verscheen en de herdenking zelfs niet werd verboden, moet het gevolg zijn geweest van alle negatieve aandacht die Loekasjenko kreeg, omdat hij na de verkiezingsfraude de tenten van de demonstranten verbood en later die maand op 25 maart duizend mensen arresteerde tijdens de demonstratie op “Dan Voli”, ter ere van de onafhankelijkheid van Wit-Rusland.

Loekasjenko had graag de herdenkingsactiviteiten verboden, maar hij durfde niet. Overal in de stad hingen posters, op het internet zag je banners en op straat waren de lantaarnpalen bestickerd. Verboden of niet, deze manifestatie ging plaatsvinden en Loekasjenko was bang voor een nieuwe golf van negatieve aandacht. Vandaag de dag weet iedereen in Wit-Rusland van de activiteiten op de zestiende van elke maand. Als je door Minsk loopt, zie je het getal 16 overal op muren gespoten. Er zijn zelfs acties in veel andere landen. Polen en de Verenigde Staten organiseren elke maand een herdenking, en regelmatig vinden er ook herdenkingen plaats in Litouwen, Estland, Rusland, Oekraïne, Tsjechië, Frankrijk, Zweden, België en Nederland.

Het Big Jeans Fest was ook een bijzondere dag omdat de ME geen mensen oppakte tijdens de actie, wat ze normaal wel doen. Neem een maand eerder, bijvoorbeeld, toen ik ook in Minsk was. Op deze maandelijkse Solidariteitsdag liep ik richting de Russische ambassade, waarvoor we die dag de herdenking zouden houden. Er stonden zo’n tien mensen, waaronder een vriendin. ‘Je hebt het net gemist,’ zei ze. ‘Vier busjes met ME’ers hebben een paar minuten geleden de meeste deelnemers opgepakt.’ Ze had haar verhaal nog niet afgemaakt, of de volgende vier busjes verschenen. De ME’ers in hun camouflagepakken sprongen uit hun busjes om de rest van de deelnemers aan de vreedzame solidariteitsactie te arresteren. Iedereen probeerde weg te rennen, ik ook. Maar na een paar seconden realiseerde ik me dat ik niet kon ontsnappen. Die mannen waren veel groter en sneller dan ik. Ze hadden zoveel haat in hun ogen. Ik stopte. En omdat zij niet verwachtten dat ik zou stoppen renden ze me voorbij, achter de anderen aan. Zo bleef mij deze keer een arrestatie bespaard. De hele avond kreeg ik telefoontjes van vrienden en kennissen die in de krant hadden gelezen dat ik met de anderen was gearresteerd.

Die telefoontjes doen me denken aan een groot artikel over het verdwijnen van mijn vader. Het verscheen zo’n vijf jaar geleden in de goed gelezen Wit-Russische sensatiekrant ‘Komsomolskaya pravda’. Boven het artikel stond een grote foto van mijn moeder en mij. Nadat het artikel was gepubliceerd heb ik voor het eerst meegemaakt dat wildvreemden me op straat aanspraken en me sterkte wensten. Ze herkenden mijn gezicht en wilden hun medeleven betonen. Maar ik had ook een ander soort ervaring door dat krantenartikel. Ik liep een keer met een appel in mijn hand door de supermarkt Centralny (die trouwens vlak bij het beroemde Oktoberplein ligt). Ik had die appel ergens anders gekocht en was hem al aan het opeten. Meteen werd ik door een veiligheidsbeambte van de supermarkt meegenomen en beschuldigd van het stelen van een appel. Zonder te luisteren naar mijn verhaal of de duidelijke verschillen te willen zien tussen de appels die zij verkochten en degene die ik at, belde hij een politieagent en samen probeerden ze me zes uur lang bang te maken met vieze ‘grapjes’ als: ‘Je zult nog wel zien wat er met dat mooie gezichtje van je gebeurt’ of ‘We hebben nog de hele nacht om met je te spelen’. Ook zij hadden me herkend van de foto in de krant en wilden me laten zien wie hier de baas was. Ik voelde dat ze me niets aan zouden durven doen, dat het bij praatjes zou blijven. Waar ik me toen vooral erg rot over voelde, was dat ik wist dat ze niet gestraft zouden worden voor het beroven van mijn vrijheid gedurende die lange uren in dat kamertje.

Terug naar het Big Jeans Fest. Mijn openingsspeech en de toespraken van een paar democratische politici, waaronder die van oppositieleider Alexander Milinkevitsj, gingen vooraf aan een groot concert van Wit-Russische rockbands die doorgaans niet op Wit-Russische podia mogen optreden. Ze worden nooit uitgenodigd, omdat ze onvoldoende loyaal zijn aan de dictator.

Tijdens het concert zag ik veel mensen die ik in tijden niet gezien had. Dennis bijvoorbeeld, een klasgenootje van de middelbare school die was gearresteerd en vijftien dagen vast had gezeten, omdat hij een van de mensen was die in die koude maartdagen na de presidentsverkiezingen op het Oktoberplein in tenten overnachtte. Ik kende hem als een rustige, in zichzelf gekeerde jongen, waarvan je eigenlijk niet weet wat er in hem omgaat. Toen las ik plotseling in de krant dat hij was gearresteerd op het plein en zijn gevangenschap in hongerstaking had doorgebracht. Plotseling realiseerde ik me dat die rustige jongen er een van ons was! Hij vertelde me verhalen over zijn gevangenschap, de grappen die de gevangenen onderling voortdurend maakten. Enkele dagen nadat hij was vrijgelaten, vertelde hij, had hij een rekening gekregen voor het verblijf in de gevangenis! We lachten samen over het idee dat hij de overheid moest betalen voor de hotelservice in de gevangenis, en dat hij niet eens korting had gekregen voor het overslaan van de maaltijden. Hij heeft het geld uiteindelijk betaald, zei hij, omdat hij niet nog meer problemen wilde. Maar tegen de tijd dat hij betaalde, was het potje van mensenrechtenorganisaties om de duizend gevangenen tegemoet te komen al op. Hij moest veertig dollar betalen, veel geld hier in Wit- Rusland. Tijdens zijn hongerstaking is Dennis vijftien kilo afgevallen. Hij moest daarna naar de dokter, maar kon natuurlijk niet vertellen waarom hij zoveel gewicht had verloren. Hij verzon dat hij wat had willen afvallen, maar dat het pas twee weken later tot hem doordrong dat dit geen slimme zet was. Of de dokter hem kon vertellen hoe hij weer kon beginnen met normaal eten.

De meeste mensen op het Big Jeans Fest waren gekleed in spijkerjasjes. Ze wapperden met die jasjes in de lucht, alsof het vrijheidsvlaggen waren. Een uur voor het eind van het concert werd de elektriciteit afgesloten. Ze zeiden dat er een stop was doorgeslagen, maar we weten allemaal dat het een pesterijtje van de politie was. De mensen bleven zingen zonder de muziek, ze staken kaarsen aan en er was zelfs echt vuurwerk! Aan het eind kwamen de musici het toneel op en zongen onder andere Krama, Neiro Dubel en Tovarish Mauzer populaire hits door de megafoons. De herdenking van mijn vader eindigde met de songtekst ‘In onze stad lopen mensen rond in camouflagepakken, maar Wit-Rusland is binnenkort vrij!’ En ik voelde: Ze hebben gelijk!

Auteur:

Valeriya Krasovskaya

Foto‘s:

Charter97.org

Joeri Oudshoorn

Vertaling uit het Engels:

Joeri Oudshoorn

1990-2007

1990

Wit-Rusland verklaart zichzelf onafhankelijk op 27 juli.

1991

De Sovjet-Unie wordt het Gemenebest van Onafhankelijke Staten (GOS).

Loekasjenko claimt als enige in de Opperste Sovjet tegengestemd te hebben.

1993

Loekasjenko gekozen als hoofd van de anti-corruptiecommissie van het parlement.

1994

Loekasjenko wint de eerste presidentsverkiezingen en wordt op 20 juli president.

1996

70 Van de 199 leden van het Wit- Russische parlement tekenen een petitie om Loekasjenko af te zetten op verdenking van het schenden van de grondwet.

Loekasjenko organiseert een referendum voor een nieuwe grondwet. De VS en EU weigeren de wettigheid van het referendum te erkennen.

1999

Tijdens de Kosovo-oorlog stelt Loekasjenko een Slavische Unie voor, bestaande uit Rusland, Wit- Rusland, Oekraïne en Joegoslavië. Het plan gaat niet door.

7 Mei. Verdwijning van tegenstander, actievoerder en voormalig minister van Binnenlandse zaken Joeri Zakharenko.

16 September. Verdwijning van oppositieleider Viktor Gonchar en zijn financier Anatoly Krasovsky.

2000

7 Juli. Verdwijning van televisiejournalist Dmitry Zavadsky, werkend voor de Russische staatstelevisie ORT en van 1994 tot 1997 persoonlijk fotograaf van Loekasjenko.

2001

9 September. Loekasjenko wordt herkozen. Westerse staten bekritiseren de verkiezing. Rusland accepteert de uitslag.

2003

Irakese hoogwaardigheidsbekleders die na de eerste Irak-oorlog niet welkom zijn in de Verenigde Staten krijgen Wit-Russische paspoorten om vrij over de wereld te kunnen reizen.

2004

Loekasjenko houdt een referendum, dat hem toestaat oneindig vaak herkozen te worden, en wint. Westerse staten hebben kritiek op het referendum. Het Gemenebest van Onafhankelijke Staten (GOS) zegt dat er geen belangrijke schendingen hebben plaatsgevonden.

2006

19 Maart. Loekasjenko wint verkiezingen. De OVSE (Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa) accepteert de uitslag niet. Het GOS spreekt van vrije en transparante verkiezingen.

In de daaropvolgende dagen gaan 10.000 demonstranten de straat op om te demonstreren tegen de verkiezingsfraude. Jongeren overnachten in tenten op het Oktoberplein. Het protest wordt door autoriteiten beëindigd.

25 Maart. “Dan Voli” (Onafhankelijkheidsdag), demonstreren duizenden mensen; de oppositieleiders Alexander Milinkevich en Alexander Kozulin houden er toespraken. In totaal worden meer dan duizend demonstranten door de politie gearresteerd.

13 Juli. Oppositieleider Alexander Kozulin wordt veroordeeld tot 5,5 jaar gevangenisstraf.

16 September. 10.000 mensen komen op het Bangalorplein bijeen om de verdwenen mensen te herdenken. Wit-Russische autoriteiten doen niets.

2007

Rusland stopt met leveren van energie onder de marktprijs aan Wit-Rusland.

25 Maart. Voor onafhanklijkheidsdag “Dan Voli” zijn grote demonstraties aangekondigd.

Wat is er gebeurd met Anatoly Krasovsky en Viktor Gonchar?

In 1999 vond een felle confrontatie plaats tussen de regering van Loekasjenko en zijn tegenstanders die zich verenigden. Drie jaar eerder had Loekasjenko via een referendum de Wit-Russische grondwet veranderd. Hij wilde meer macht over het land en verlengde zijn zittingstermijn tot zeven jaar. Internationale waarnemers concludeerden dat het referendum niet aan internationale eisen voldeed en de oppositie erkende de uitslag niet.

Volgens de oude grondwet, moesten in 1999 presidentsverkiezingen gehouden worden. Het oude parlement wilde die gaan organiseren, ook al zei de nieuwe grondwet dat de president nog twee jaar kon aanblijven. Nieuwe presidentsverkiezingen op dat moment zouden niet alleen de positie van Loekasjenko in gevaar brengen, maar ook aantonen dat de nieuwe grondwet ongeldig was.

Viktor Gonchar, vice-voorzitter van het voormalig parlement, en zijn vriend en succesvol uitgever Anatoly Krasovsky die de oppositie deels financierde, werden gevolgd en hun telefoons afgeluisterd.

Deze spionage werd officieel beëindigd op 16 september 1999, enkele uren voordat Viktor Gonchar en Anatoly Krasovsky verdwenen.

Politie en justitie begonnen een onderzoek; maar tot nu toe is al het publieke bewijsmateriaal door vrijwilligers verzameld. Hieronder glasscherven op Fabrichnayastraat in Minsk van de auto die Krasovsky die dag gebruikte en bloedsporen die door een onafhankelijke expert zijn geïdentificeerd als van Viktor Gonchar.

Vanaf het jaar 2000 hebben de Verenigde Naties verschillende resoluties aangenomen die Wit-Rusland verplichten de verdwijningszaken te onderzoeken. De laatste daarvan werd op 2 november 2006 aanvaard. Tot nu toe gebeurt er niets.

“Loekasjenko is nooit een belofte nagekomen en zal dat ook nooit doen”

Jeanine Hennis-Plasschaert is lid van de Alliantie van Liberalen en Democraten voor Europa (ALDE) in het Europees Parlement. Ze is bezorgd over de houding van de Europese Unie ten opzichte van Wit-Rusland. Indigo vroeg haar hoe de zaken ervoor staan, en wat de Europese Unie zou moeten doen.

“Tot voor kort was de situatie wat betreft Wit- Rusland vrij duidelijk. Dictator Alexander Loekasjenko heeft de touwtjes in Wit-Rusland stevig in handen en heeft voldoende macht om de zwakke en verdeelde oppositie in bedwang te houden. Het lukte hem de protesten na de duidelijk vervalste verkiezingsuitslag in maart 2006 te onderdrukken. Hij hield een sterke positie in zijn eigen politieke top en het lukt hem nog steeds de oppositieleiders in hun werk te hinderen. Kranten die niet door de overheid gecontroleerd worden, kunnen niet worden verspreid, politieke partijen worden onderdrukt en actievoerders uit de oppositie zitten in de gevangenis.”

“Met enorme economische steun van de Russische president Poetin was de Wit-Russische economie min of meer stabiel. Alexander Loekasjenko zag zichzelf als de beste vriend van Poetin. En hoewel het Westen Loekasjenko krachtig afwees als ‘onderhandelingspartner’ was ze verdeeld over de houding die ze tegenover Wit- Rusland moest aannemen, omdat haar energietoevoer (en veel meer) op het spel stonden.”

“Door het olie- en gasconflict tussen Poetin en Loekasjenko is de situatie veranderd. Moskou is steeds minder bereid om Wit-Rusland te ondersteunen via bijvoorbeeld extreem lage gasprijzen. De vaste rollen zijn daardoor veranderd en alle spelers kiezen nieuwe posities. Loekasjenko vindt plotseling dat Poetin hem te weinig respect geeft en streeft niet langer naar een Unie van Rusland en Wit-Rusland. Loekasjenko is nu zelfs, op eigen voorwaarden, aan het ‘flirten’ met de Europese Unie. In een interview zei hij: ‘Ik leer snel. Ik heb op het verkeerde paard gewed’. Deze recente ontwikkelingen hebben sommige Europese leiders doen hopen dat Loekasjenko nu misschien redelijk wordt. In mijn ogen is dit een gevaarlijke gedachte. Loekasjenko is nooit een belofte nagekomen, en zal dat ook nooit doen. Het enige motief voor zijn gedrag is zijn eigen positie veilig stellen.”

“Het is daarom bijzonder belangrijk om niet in zijn zogenaamd goede intenties te trappen. Duidelijk moet zijn dat actievoerders, vertegenwoordigers van oppositiebewegingen en vakbonden, en journalisten nog steeds worden onderdrukt en/of in de gevangenis zitten. Er bestaat geen vrijheid van meningsuiting in Wit-Rusland. Volgens de redenering van Loekasjenko moet het Westen hem als een volwaardige partner beschouwen, zonder vrijheid en democratie erbij te betrekken. Als het Westen hierop ingaat ondersteunen we de persoonlijke machtsbasis van Loekasjenko.

Om te beginnen zou de Europese Unie de druk op Loekasjenko moeten opvoeren om politieke gevangenen vrij te laten, door de lijn van de Raad van Europa te volgen. Op dit moment ontkent Wit-Rusland politieke gevangenen te hebben. De Raad van Europa heeft een onderzoek voorgesteld, waarvan de uitkomst bindend is voor Wit-Rusland. Maar de Raad voor Europa wacht nog steeds op een reactie op dit voorstel. Het zou goed zijn als de Europese Unie veel meer van zich zou laten horen en samen zou werken door het ondersteunen van al diegenen die zich verzetten tegen het regime van Loekasjenko. Maar op dit moment heeft de Europese Unie moeite een gezamenlijk standpunt uit te dragen. Nationale belangen ondermijnen een coherente en resultaatgerichte benadering van dictator Loekasjenko.”

Interview:

Joeri Oudshoorn


contact | partners | press | © indigomagazine.eu 2007-2009 | programmed by Rüdiger Scheumann | hosted by mmvi